Psychotraumatologia-Instytut SPLOT

Nie trzeba przychodzić do psychotraumatologa z gotową diagnozą PTSD. Nie trzeba też umieć wskazać jednego wydarzenia i powiedzieć: „to właśnie przez to”. Czasem powód zgłoszenia się jest bardzo konkretny: wypadek, przemoc, napaść, doświadczenie wojny, nagła strata czy inne zdarzenie, po którym trudno wrócić do dawnego funkcjonowania.

Czasem jednak człowiek przychodzi z czymś znacznie mniej oczywistym:

„Nie wiem, dlaczego tak reaguję”.

„Kiedy ktoś podnosi głos, zamieram”.

„Wiem, że jestem bezpieczny_a, ale wcale tego nie czuję”.

„Nie umiem odpocząć. Cały czas jakbym na coś czekał_a”.

„W relacjach albo się wycofuję, albo bardzo boję się odrzucenia”.

„W sumie nic takiego się nie wydarzyło… tylko…”.

I właśnie po tym „tylko” czasem zaczyna się ważna historia.

Psychotraumatologia zajmuje się konsekwencjami doświadczeń, które były silnie obciążające, zagrażające lub przekraczały możliwości poradzenia sobie w danym momencie. Nie oznacza jednak, że każda trudna sytuacja jest traumą ani że każda osoba po potencjalnie traumatycznym wydarzeniu rozwinie zaburzenie. WHO podkreśla, że większość ludzi doświadczających potencjalnie traumatycznych zdarzeń nie rozwija PTSD, a reakcje po takim wydarzeniu mogą mieć bardzo różne nasilenie i przebieg. 

Dlatego do psychotraumatologa nie przychodzi się po to, żeby udowodnić, że „wydarzyło się coś wystarczająco strasznego”. Przychodzi się z tym, co dzieje się z Tobą dzisiaj — i wspólnie sprawdza, czy oraz w jaki sposób może mieć to związek z wcześniejszymi doświadczeniami.

Czym jest psychotraumatologia i czym zajmuje się psychotraumatolog?

Psychotraumatologia to obszar wiedzy i praktyki związany z traumą psychiczną, stresem traumatycznym oraz ich możliwymi konsekwencjami. Obejmuje między innymi rozumienie reakcji pojawiających się po przemocy, wypadkach, katastrofach, doświadczeniach wojennych, napaściach, zagrożeniu życia oraz innych silnie obciążających wydarzeniach.

Psychotraumatologia nie jest jednak po prostu inną nazwą dla PTSD — zespołu stresu pourazowego. PTSD jest konkretnym zaburzeniem o określonych kryteriach. Według WHO jego podstawowe obszary objawów obejmują ponowne przeżywanie wydarzenia, unikanie przypominających o nim bodźców oraz utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia i nadmiernego pobudzenia. Objawy muszą powodować istotne cierpienie lub utrudniać codzienne funkcjonowanie. 

Istnieje również pojęcie złożonego PTSD, czyli cPTSD, uwzględnione w klasyfikacji ICD-11. Oprócz podstawowych objawów PTSD mogą w nim występować utrwalone problemy z regulacją emocji, bardzo negatywny obraz siebie oraz poważne trudności w relacjach. cPTSD częściej obserwuje się u osób z historią powtarzających się, długotrwałych doświadczeń interpersonalnych, choć sama diagnoza opiera się przede wszystkim na obrazie objawów, a nie wyłącznie na rodzaju przeżytej traumy. To ważne, bo skutki trudnych doświadczeń nie zawsze wyglądają tak, jak podpowiada nam popkultura. Nie każda osoba ma flashbacki. Nie każdy pamięta każde wydarzenie w najdrobniejszych szczegółach. Nie każdy od razu łączy swoje obecne trudności z tym, co wydarzyło się kilka czy kilkanaście lat wcześniej. Jednocześnie nie należy automatycznie tłumaczyć traumą każdego lęku, konfliktu w związku czy trudności z odpoczynkiem. Te same objawy mogą występować w różnych problemach psychicznych i dlatego ważna jest rzetelna konsultacja i indywidualna ocena sytuacji. WHO wskazuje również, że po traumatycznych wydarzeniach mogą współwystępować m.in. zaburzenia depresyjne, lękowe czy problemy związane z używaniem substancji. 

Najważniejsze jest więc nie pytanie: „Czy moja trauma jest wystarczająco poważna?”, lecz raczej: „Czy coś, czego doświadczyłem_am, nadal wpływa na moje emocje, ciało, relacje albo codzienne życie?”

Z czym można zgłosić się do psychotraumatologa?

Do psychotraumatologa lub psychotraumatolożki można zgłosić się zarówno krótko po trudnym zdarzeniu, jak i wiele miesięcy czy lat później. Reakcje na traumę nie zawsze pojawiają się w taki sam sposób i nie zawsze od razu układają się w rozpoznawalny obraz. WHO opisuje, że po potencjalnie traumatycznych doświadczeniach u części osób trudności stopniowo ustępują, podczas gdy u innych mogą utrzymywać się przez miesiące lub lata. 

Powodem konsultacji może być na przykład doświadczenie przemocy fizycznej, psychicznej lub seksualnej, napaści, wypadku komunikacyjnego, działań wojennych, doświadczenie uchodźcze, katastrofa albo inne wydarzenie związane z silnym zagrożeniem i bezradnością. 

Ale czasami zgłoszenie zaczyna się nie od wydarzenia, lecz od objawu.

Możesz zauważać, że:

• w określonych sytuacjach pojawia się bardzo silny lęk albo poczucie zagrożenia, mimo że racjonalnie wiesz, że jesteś bezpieczny_a;

• wracają natrętne wspomnienia, obrazy, koszmary lub wrażenie ponownego przeżywania tego, co się stało;

• unikasz określonych osób, miejsc, rozmów, sytuacji albo myśli kojarzących się z doświadczeniem;

• jesteś stale napięty_a, czujny_a lub łatwo się przestraszasz;

• masz trudności ze snem lub koncentracją;

• czasami odcinasz się od emocji, czujesz się „nieobecny_a” albo masz wrażenie, jakby wszystko działo się obok Ciebie;

• pojawiają się silny wstyd, poczucie winy lub bardzo negatywne przekonania o sobie;

• trudno Ci zaufać innym, utrzymywać bliskość lub czuć się bezpiecznie w relacjach.

Pierwsze cztery grupy doświadczeń są szczególnie bliskie dobrze opisanym objawom stresu pourazowego, takim jak intruzje, unikanie i wzmożone poczucie zagrożenia; zaburzenia snu, nadmierna czujność i nasilona reakcja przestrachu także często pojawiają się w PTSD.  Z kolei poważne trudności z regulowaniem emocji, negatywny obraz siebie oraz trwałe trudności relacyjne należą do charakterystycznych obszarów opisywanych w cPTSD. 

Żaden pojedynczy objaw z tej listy nie oznacza jednak automatycznie traumy, PTSD ani cPTSD. Problemy ze snem, napięcie, lęk, wycofanie czy trudności w relacjach mogą pojawiać się również z wielu innych przyczyn. Właśnie dlatego nie trzeba diagnozować się samodzielnie przed pierwszym spotkaniem.

Czasem wystarczającym powodem do konsultacji jest zdanie:

„Nie rozumiem, dlaczego mój organizm reaguje tak mocno i chciałbym_chciałabym to sprawdzić”.

Jak trauma może wpływać na ciało, emocje i relacje?

Jednym z bardziej charakterystycznych doświadczeń osób z PTSD jest rozdźwięk pomiędzy racjonalnym przekonaniem „teraz jestem bezpieczny_a” a reakcją organizmu, który zachowuje się tak, jakby zagrożenie nadal trwało. WHO opisuje u osób z PTSD nasilone poczucie aktualnego niebezpieczeństwa: ciągłe obserwowanie otoczenia, silną czujność czy przesadne reagowanie na nagłe ruchy i głośne dźwięki. 

Dlatego reakcja na pozornie neutralny bodziec może być zaskakująco silna. Podniesiony głos, określony zapach, dźwięk, miejsce albo zachowanie drugiego człowieka mogą zostać skojarzone z wcześniejszym doświadczeniem. W modelach poznawczych PTSD szczególne znaczenie przypisuje się właśnie sposobowi, w jaki pamięć traumatyczna, interpretacja zagrożenia i strategie unikania mogą podtrzymywać wrażenie, że niebezpieczeństwo jest wciąż obecne. 

Z tego powodu „unikanie” nie zawsze oznacza świadome: „nie pójdę tam, bo przypomina mi to wypadek”. Może przejawiać się bardziej subtelnie — unikaniem rozmowy o wydarzeniu, odcinaniem się od uczuć albo organizowaniem życia tak, by nigdy nie znaleźć się w sytuacji kojarzonej z zagrożeniem. W przypadku PTSD WHO zwraca uwagę, że takie strategie przynoszą chwilową ulgę, lecz mogą jednocześnie przyczyniać się do utrzymywania problemu. 

Trauma może mieć również wymiar interpersonalny. Szczególnie w obrazie złożonego PTSD opisuje się utrzymujące się trudności z poczuciem własnej wartości, regulowaniem emocji i tworzeniem bliskich relacji. Nie oznacza to, że każda trudna relacja jest „objawem traumy”. Oznacza natomiast, że przy długotrwałych i powtarzających się doświadczeniach krzywdy warto brać ten kontekst pod uwagę w procesie diagnostycznym i terapeutycznym. 

To również jeden z powodów, dla których psychotraumatologia nie powinna polegać na szukaniu traumy na siłę. Terapia nie zaczyna się od założenia: „na pewno coś traumatycznego wydarzyło Ci się w dzieciństwie”.

Zaczyna się od zaciekawienia:

Co dzieje się z Tobą teraz?

Kiedy jest najtrudniej?

Co pomaga?

Co sprawiło, że właśnie w tym momencie zdecydowałeś_aś się poszukać wsparcia?

Dopiero z czasem można wspólnie sprawdzać, jaką rolę odgrywają doświadczenia z przeszłości - jeżeli rzeczywiście mają znaczenie dla aktualnej trudności.

Jak wygląda pierwsza konsultacja psychotraumatologiczna?

Jedną z obaw przed terapią traumy jest przekonanie, że już na pierwszym spotkaniu trzeba będzie szczegółowo opowiedzieć o najtrudniejszym doświadczeniu.

Nie powinno to być warunkiem otrzymania pomocy.

Pierwsza konsultacja może zacząć się znacznie spokojniej: od tego, z czym przychodzisz obecnie, jak wyglądają Twoje objawy, czego najbardziej potrzebujesz i co chciałbyś_chciałabyś zmienić. Istotne może być także rozpoznanie aktualnego poczucia bezpieczeństwa, sposobów radzenia sobie, dostępnego wsparcia i tego, jak trudności wpływają na codzienne funkcjonowanie.

W przypadku osób bezpośrednio po kryzysie szczególnie ważne jest, by pomocy nie utożsamiać z obowiązkiem natychmiastowego, szczegółowego odtwarzania wydarzenia. 

Sama psychoterapia PTSD może później obejmować pracę z traumatycznymi wspomnieniami — i w metodach opartych na dowodach naukowych rzeczywiście często jest to ważny element terapii. Jednak odbywa się to w bezpiecznych warunkach terapeutycznych i w ramach określonego procesu leczenia. 

Dlatego na pierwszym spotkaniu możesz powiedzieć:

„Nie jestem jeszcze gotowy_a mówić o szczegółach”.

„Nie wiem, czy to w ogóle była trauma”.

„Nie pamiętam wszystkiego”.

„Chcę najpierw zrozumieć, dlaczego tak reaguję”.

„Potrzebuję pomocy z tym, co dzieje się ze mną teraz”.

To wystarczy, żeby zacząć rozmowę.

W zależności od sytuacji pierwsze spotkania mogą służyć uporządkowaniu problemu, psychoedukacji, ustaleniu celów terapii oraz zdecydowaniu, jaka forma pomocy będzie najbardziej odpowiednia. W części przypadków będzie to terapia skoncentrowana na traumie; w innych trudność może wymagać innego rodzaju psychoterapii, konsultacji psychiatrycznej albo dodatkowego wsparcia.

Jak wygląda terapia traumy i jakie metody mają potwierdzenie naukowe?

Nie istnieje jedna uniwersalna „terapia traumy”, odpowiednia dla każdej osoby i każdego problemu. W przypadku rozpoznanego PTSD istnieje jednak kilka metod psychoterapeutycznych o silnym zapleczu badawczym.

WHO wskazuje, że wśród interwencji posiadających najwięcej dowodów skuteczności w leczeniu PTSD znajdują się terapie poznawczo-behawioralne skoncentrowane na traumie oraz EMDR - Eye Movement Desensitization and Reprocessing.  Metaanalizy badań klinicznych również wskazują na wysoką skuteczność trauma-focused CBT oraz EMDR w zmniejszaniu objawów PTSD u osób dorosłych. 

Wytyczne American Psychological Association zaktualizowane w 2025 roku obejmują kilka psychologicznych interwencji opartych na dowodach w leczeniu PTSD u dorosłych. Wśród szerzej stosowanych terapii znajdują się m.in. Cognitive Processing Therapy - CPT, Prolonged Exposure - PE, terapia poznawcza, EMDR oraz Narrative Exposure Therapy - NET.  Podobnie aktualne wytyczne kliniczne omawiane przez International Society for Traumatic Stress Studies wskazują przede wszystkim na psychoterapie skoncentrowane na traumie, w tym CPT, EMDR i terapię przedłużonej ekspozycji. 

Nie oznacza to jednak, że osoba zgłaszająca się do psychotraumatologa powinna sama wybierać metodę na podstawie nazwy znalezionej w internecie. Ważniejsze jest dopasowanie terapii do problemu, diagnozy, celów, aktualnych możliwości osoby oraz kwalifikacji terapeuty. Aktualne wytyczne podkreślają również znaczenie preferencji pacjenta przy podejmowaniu decyzji terapeutycznych. 

I jeszcze jedno: skuteczna terapia traumy nie polega na nieustannym wracaniu do cierpienia dla samego wracania. Jej celem jest zmniejszenie objawów i odzyskanie takiego sposobu funkcjonowania, w którym przeszłość nie organizuje już w tak dużym stopniu teraźniejszości. W podejściach poznawczo-behawioralnych praca może dotyczyć między innymi traumatycznych wspomnień, znaczeń nadanych wydarzeniu, unikania, poczucia aktualnego zagrożenia oraz stopniowego odzyskiwania codziennej aktywności. 

Nie chodzi więc o to, żeby zapomnieć.

Chodzi o to, żeby wspomnienie przestało zachowywać się tak, jakby wydarzenie działo się właśnie teraz.

Najczęstsze pytania o psychotraumatologię

Psychotraumatolog - kto to właściwie jest?

Najbezpieczniej rozumieć psychotraumatologa jako specjalistę posiadającego dodatkową wiedzę i szkolenie dotyczące traumy psychicznej, stresu traumatycznego i pracy z ich następstwami. W polskiej Klasyfikacji Zawodów i Specjalności psychotraumatolog funkcjonuje jako odrębna nazwa zawodu/specjalności z kodem 229910. Jednocześnie przed rozpoczęciem terapii warto sprawdzić podstawowe wykształcenie konkretnej osoby, jej szkolenie psychoterapeutyczne, przygotowanie w zakresie psychotraumatologii oraz metody, którymi pracuje. 

Czy psychotraumatolog to psycholog?

Nie należy zakładać, że samo używanie tytułu „psychotraumatolog” automatycznie oznacza posiadanie tytułu psychologa. Dlatego na stronie placówki najlepiej przedstawiać kwalifikacje każdej osoby konkretnie, np. „psycholog, psychoterapeuta, specjalista psychotraumatologii”, jeżeli rzeczywiście takie kwalifikacje posiada. Tytuł zawodowy „psycholog” jest w Polsce prawnie chroniony. 

Czy muszę mieć PTSD, żeby pójść do psychotraumatologa?

Nie. Konsultacja może służyć właśnie sprawdzeniu, skąd biorą się objawy i jaka forma pomocy będzie odpowiednia. Po potencjalnie traumatycznych zdarzeniach mogą pojawić się różne reakcje, a PTSD rozwija się tylko u części osób. 

Czym różni się trauma od PTSD?

Trauma odnosi się do doświadczenia i jego psychologicznych następstw, natomiast PTSD jest konkretnym zaburzeniem stresowym o określonym zestawie objawów. Do głównych objawów PTSD należą ponowne przeżywanie, unikanie oraz utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia, które znacząco wpływają na funkcjonowanie. 

Co to jest cPTSD, czyli złożony zespół stresu pourazowego?

W ICD-11 cPTSD obejmuje objawy PTSD oraz dodatkowe, utrzymujące się trudności w trzech obszarach: regulowaniu emocji, obrazie siebie i relacjach interpersonalnych. Złożone PTSD jest statystycznie częściej związane z historią długotrwałych i powtarzających się traum interpersonalnych, ale sama diagnoza nie jest definiowana wyłącznie przez typ wydarzenia. 

Czy trauma może powodować problemy w relacjach?

Może. Trudności w utrzymywaniu bliskich relacji należą m.in. do obrazu złożonego PTSD. Nie oznacza to jednak, że każde niepowodzenie w związku, lęk przed odrzuceniem czy trudność w stawianiu granic są wynikiem traumy. Takie problemy wymagają indywidualnego rozpoznania. 

Czy na pierwszej sesji trzeba opowiadać traumę ze szczegółami?

Nie ma takiego obowiązku. Wczesna pomoc po traumie powinna respektować gotowość osoby do rozmowy, a międzynarodowe zalecenia nie rekomendują wywierania presji na szczegółowe opowiadanie wydarzenia natychmiast po kryzysie. NICE nie rekomenduje również rutynowego psychologicznego debriefingu w zapobieganiu i leczeniu PTSD. 

Czy terapia traumy oznacza wracanie do bolesnych wspomnień?

W części skutecznych metod leczenia PTSD przetwarzanie traumatycznych wspomnień jest ważnym elementem terapii. Dotyczy to między innymi niektórych terapii poznawczo-behawioralnych skoncentrowanych na traumie oraz EMDR. Nie jest to jednak chaotyczne „rozdrapywanie ran”, lecz część określonej procedury terapeutycznej prowadzonej przez odpowiednio przygotowanego specjalistę. 

Czy psychotraumatolog zajmuje się tylko traumą z dzieciństwa?

Nie. Praca psychotraumatologiczna może dotyczyć zarówno doświadczeń z dzieciństwa, jak i wydarzeń, które wystąpiły w dorosłości - przemocy, wypadku, napaści, doświadczeń wojennych czy innych silnie zagrażających sytuacji. 

Czy można zgłosić się wiele lat po traumie?

Tak. U części osób objawy związane z doświadczeniem traumatycznym mogą utrzymywać się przez długi czas, a skuteczne metody leczenia PTSD stosuje się także w przypadkach przewlekłych. WHO podkreśla, że dostępne są skuteczne psychologiczne metody leczenia PTSD. 

Bibliografia

American Psychological Association. (2025). Clinical practice guideline for the treatment of posttraumatic stress disorder (PTSD) in adults. American Psychological Association.

Bisson, J. I., Berliner, L., Cloitre, M., Forbes, D., Jensen, T. K., Lewis, C., Monson, C. M., Olff, M., Pilling, S., Riggs, D. S., Roberts, N. P., & Shapiro, F. (2019). The International Society for Traumatic Stress Studies new guidelines for the prevention and treatment of posttraumatic stress disorder: Methodology and development process. Journal of Traumatic Stress, 32(4), 475–483.

Brewin, C. R., Cloitre, M., Hyland, P., Shevlin, M., Maercker, A., Bryant, R. A., Humayun, A., Jones, L. M., Kagee, A., Rousseau, C., Somasundaram, D., Suzuki, Y., Wessely, S., van Ommeren, M., & Reed, G. M. (2017). A review of current evidence regarding the ICD-11 proposals for diagnosing PTSD and complex PTSD. Clinical Psychology Review, 58, 1–15.

International Society for Traumatic Stress Studies. (2018). Posttraumatic stress disorder prevention and treatment guidelines: Methodology and recommendations. ISTSS.

Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2014). SAMHSA's concept of trauma and guidance for a trauma-informed approach (HHS Publication No. SMA 14-4884). U.S. Department of Health and Human Services.