ADHD u dorosłych czy przewlekły stres?

Trudno Ci się skupić, odkładasz zadania, zapominasz o ważnych sprawach, a lista obowiązków zaczyna przytłaczać? Takie doświadczenia mogą pojawiać się zarówno u osób z ADHD, jak i w okresach długotrwałego stresu. To właśnie dlatego sam zestaw objawów nie zawsze pozwala odpowiedzieć na pytanie: czy to ADHD, czy przewlekły stres? 

Znaczenie ma przede wszystkim to, od kiedy występują trudności, w jakich sytuacjach się pojawiają i jak wpływają na codzienne funkcjonowanie. W diagnostyce ADHD ważne jest również sprawdzenie, czy objawów nie można lepiej wyjaśnić innymi problemami psychicznymi, zdrowotnymi, zaburzeniami snu lub aktualnym przeciążeniem. 

Czym jest ADHD u dorosłych?

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym. U dorosłych może wiązać się m.in. z trudnościami w podtrzymywaniu uwagi, organizowaniu zadań, pamiętaniu o zobowiązaniach, hamowaniu impulsywnych reakcji czy regulowaniu poziomu aktywności. Nadpobudliwość nie zawsze oznacza widoczną potrzebę ciągłego ruchu - u dorosłych może być odczuwana jako wewnętrzny niepokój, trudność z odpoczynkiem czy ciągła potrzeba zajęcia się czymś nowym. 

Ważne jest jednak, że ADHD nie zaczyna się nagle w dorosłości w rozumieniu obecnych kryteriów diagnostycznych. Do diagnozy wymaga się obecności części objawów już w okresie dzieciństwa. Symptomy powinny mieć również istotny wpływ na funkcjonowanie oraz pojawiać się w różnych kontekstach życia. 

Czym jest przewlekły stres?

Stres jest naturalną reakcją organizmu na wymagające lub zagrażające sytuacje. Problem może pojawić się wtedy, gdy napięcie utrzymuje się długo i zaczyna wpływać na sen, samopoczucie, relacje albo codzienne funkcjonowanie. WHO wskazuje, że długotrwały stres może wiązać się zarówno z konsekwencjami psychicznymi, jak i fizycznymi. 

Badania pokazują również, że przewlekłe obciążenie może wpływać na procesy poznawcze związane z uwagą, pamięcią roboczą, kontrolą zachowania i elastycznością poznawczą. W praktyce osoba przeciążona może częściej zapominać, mieć trudność z rozpoczęciem zadania, szybciej się rozpraszać lub reagować bardziej impulsywnie. 

Jak wygląda diagnostyka ADHD u dorosłych?

Według DSM-5-TR u osoby dorosłej objawy nieuwagi i/lub nadmiernej aktywności oraz impulsywności powinny utrzymywać się co najmniej sześć miesięcy, część z nich powinna występować przed 12. rokiem życia, pojawiać się w co najmniej dwóch środowiskach oraz powodować rzeczywiste pogorszenie funkcjonowania. ICD-11 również traktuje ADHD jako zaburzenie neurorozwojowe i podkreśla znaczenie historii rozwojowej oraz funkcjonowania w różnych sytuacjach. 

Diagnoza nie powinna opierać się wyłącznie na wyniku internetowego testu lub pojedynczego kwestionariusza. W diagnostyce warto również uwzględnić m.in. sen, lęk, depresję, używanie substancji, aktualne stresory i inne możliwe przyczyny problemów z koncentracją. 

Kiedy warto szukać pomocy?

Konsultację ze specjalistą warto rozważyć, gdy problemy z koncentracją, impulsywnością, organizacją lub przeciążeniem utrzymują się, utrudniają pracę, naukę, relacje czy odpoczynek albo trudno samodzielnie ustalić ich przyczynę. Szczególnie istotna może być konsultacja wtedy, gdy podobne trudności pamiętasz już z dzieciństwa lub gdy pozostają obecne również w okresach mniejszego stresu. 

Dobrze przeprowadzona ocena nie sprowadza się do odpowiedzi „ADHD albo stres”. Jej celem jest zrozumienie, co rzeczywiście wpływa na codzienne funkcjonowanie danej osoby. W zależności od rozpoznanych trudności dalsze postępowanie może obejmować psychoedukację, psychoterapię, modyfikację czynników związanych ze stresem i snem, a w przypadku rozpoznania ADHD - również konsultację dotyczącą możliwości leczenia farmakologicznego. Dobór postępowania powinien być indywidualny. 

Problemy z uwagą nie oznaczają automatycznie ADHD, podobnie jak ADHD nie można wykluczyć tylko dlatego, że w życiu pojawił się silny stres. Najwięcej informacji daje spojrzenie na całą historię trudności: kiedy się zaczęły, czy występowały już przed okresem obecnego przeciążenia i w jakim stopniu wpływają na różne obszary życia. 

Jeśli trudno samodzielnie ocenić, skąd biorą się objawy, rozmowa ze specjalistą może pomóc uporządkować możliwe przyczyny i dobrać dalsze kroki adekwatnie do indywidualnej sytuacji. 

Bibliografia i źródła

World Health Organization. Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. 2024.Oficjalne kliniczne wymagania diagnostyczne ICD-11. 

American Psychiatric Association. Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder — DSM-5. Materiał APA dotyczący kryteriów ADHD i zmian diagnostycznych dla osób dorosłych. 

Faraone SV i wsp. Attention-deficit/hyperactivity disorder in adults: evidence base, uncertainties and controversies. World Psychiatry. Aktualny przegląd dotyczący ADHD u dorosłych, w tym kryteriów DSM-5-TR i diagnostyki różnicowej. 

NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management.Wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania w ADHD. 

World Health Organization. Stress. Oficjalne informacje WHO dotyczące stresu, jego objawów i wpływu na funkcjonowanie.